FANDOM


Stefan Jaracz
Stefan Jaracz (1883 - 1945)
Prawdziwe nazwisko Stefan Kazimierz Jaracz
Pseudonimy
Dane personalne • ur. 24 grudnia 1883, Żukowice Stare k. Tarnowa
• zm. 11 sierpnia 1945, Otwock
Pochodzenie 1600px-Flag of Poland.svg Polska
Wykształcenie Uniwersytet Jagielloński, Kraków
Profesje aktor
reżyser
pisarz
Najważniejsze projekty Bóg wojny (1914)
Judasz (1922)
Nagrody
Członkowie rodziny • (†) Jan Jaracz (ojciec)
• (†) Anna Jaracz (matka)
• (†) Józef Poremba (brat)
• (†) Jadwiga Daniłowicz-Jaraczowa (żona)
• (†) Anna Jaraczówna (córka)
Mikołaj Radwan (prawnuk)

Stefan Kazimierz Jaracz (1883–1945) – wybitny polski aktor i reżyser teatralny, ponadto aktor filmowy i pisarz.

Biografia

Urodził się 24 grudnia 1883 w Żukowicach Starych. Absolwent szkoły podstawowej w Tarnowie, gimnazjum w Bochni (1903; wcześniej uczęszczał do gimnazjów w Tarnowie i Jaśle) oraz Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Od 1903 grywał w teatrach amatorskich. Oficjalnie zadebiutował 15 września 1904 roku w sztuce Karpaccy górale. Początkowo związany był z teatrami krakowskimi, poznańskimi i łódzkimi, aż trafił do Warszawy.

W sztuce aktorskiej wyprzedzał swoje czasy. Grał nowatorsko, co często było nierozumiane i wyśmiewane przez kolegów oraz chłodno przyjmowane przez publiczność[1]. W Moskwie poznał metody pracy Konstantina Stanisławskiego (zob. metoda Stanisławskiego), co miało wpływ na jego poglądy o teatrze i aktorstwo[2]. W 1930 roku założył Teatr Ateneum (który obecnie nosi jego imię), aby realizować własną wizję teatru, choć nie do końca była ona jeszcze sprecyzowana, bliska jednak „syntetycznemu realizmowi”[3]. Zdecydowanie przeciwstawiał się szmirze i komercji[4], przekonany o misji. Był aktorem wszechstronnym, wykorzystującym maksimum środków artystycznego wyrazu[5].

Cierpiał na chorobę alkoholową[6] i depresję (próba samobójcza w 1926), miał też problemy ze słuchem. Wraz z trudnym charakterem i żywiołowym temperamentem czyniło go to niezbyt łatwym współpracownikiem. Zdarzało się, że zrywał spektakle, popadał także w liczne konflikty.

Podczas II wojny światowej został aresztowany przez Gestapo, więziony na Pawiaku, a potem w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau, skąd został zwolniony 15 maja 1941 ze względu na zły stan zdrowia. Niestety, pobyt w obozie przypłacił ciężką chorobą – odnowioną gruźlicą gardła, która później doprowadziła do jego śmierci. W ostatnich latach życia Jaracz poświęcił się pisaniu artykułów i pamiętników. Stworzył także list adresowany do ZASP-u, który został później nazwany „Testamentem Jaracza”. Wyraża w nim swój stosunek do sztuki aktorskiej i teatr. List ten stanowi oryginalny manifest artystyczny.

Zmarł 11 sierpnia 1945 w Otwocku.

Koligacje rodzinne

Filmografia

Aktor

Lektor

  • 1936: Róża – słowo wstępne

Materiały archiwalne

Spektakle teatralne

Aktor

  • 1902: Wesele (przedstawienie szkolne) – Nos, Dziennikarz
  • 1902: W Dąbrowie Górniczej (przedstawienie amatorskie) – Górnik
  • 1904: Karpaccy górale – Opryszek
  • 1905: Warszawianka – Borzewski
  • 1909: Klątwa – Dzwonnik
  • 1909, 1915: Chmury – Sofista-Sokrates
  • 1911: Bóg wojny – Napoleon Bonaparte
  • 1913: Grzegorz Dandin – Grzegorz Dandin
  • 1913: Panny – Arnault
  • 1913, 1926: Burza – Kaliban
  • 1913: Kresowy Rycerz-Wesołek – Stary Mahon
  • 1913: Sprawiedliwość – Robert Cokeson
  • 1913: Gwiazda – Kapelmistrz Mosel
  • 1914: Juliusz Cezar – Metellus Cymber
  • 1914: Szopka warszawska – Mazur, Napoleon
  • 1914: Mezalians – Jakób Ksawery Winerski
  • 1914: Trzy pokolenia – Jan Rhead
  • 1914: Napaść – Antoni Frepeau
  • 1915: Dwie kaczki – Bejun
  • 1915: Gwałtu, co się dzieje! – Tobjasz
  • 1915, 1939: Cyrulik sewilski, czyli daremna przezorność – Bartolo
  • 1918: Wyzwolenie – Reżyser
  • 1918: Pani chorążyna – Ks. Hugo Kołłątaj
  • 1920: Mieszczanin szlachcicem – Pan Jourdain
  • 1921: Kupiec wenecki – Szajlok
  • 1922: Czupurek, czyli Renesans podwórka – Kogut
  • 1922: Ulica dziwna – Szlifierz
  • 1922: Judasz – Judasz
  • 1923: Lekkoduch – Szef firmy H. Gauer
  • 1923: Turoń – Jakób Szela
  • 1924: Wyzwolenie – Samotnik
  • 1925: Uciekła mi przepióreczka – Smugoń
  • 1925: Obiad czwartkowy – Marcello Bacciarelli
  • 1925: Damy i huzary – Rotmistrz
  • 1925: Lampka oliwna – Błażek
  • 1925: Polityka i miłość – Jaworek
  • 1926: Księżniczka żydowska – Metellus
  • 1926: Agne – Andrzej
  • 1926: Ludzie tymczasowi – Olbracht
  • 1926: Uśmiech losu – Siewski
  • 1928: Szczęście Frania – Franio
  • 1928: Pan Brotonneau – Brotonneau
  • 1929: Artyści – Skid Johnson
  • 1930: Przygody dzielnego wojaka SzwejkaSzwejk
  • 1930: Zemsta – Rejent
  • 1931: Gołębie serce – Krzysztof Wellwyn
  • 1932, 1933: Kapitan z Koepenick – Wilhelm Voigt
  • 1933: Firma – Hugo Brandt
  • 1933: Rodzina – Tomasz Lekcicki
  • 1934: Moralność pani Dulskiej – Pan Dulski
  • 1936: Pan Geldhab – Geldhab
  • 1936: Szkoła żon – Arnolf
  • 1936: Woźny i minister
  • 1937: Ludzie na krze
  • 1938: Cieszmy się życiem – Martin Wanderhof
  • 1938: Świętoszek – Tartufe

Reżyser

  • 1902: W Dąbrowie Górniczej (przedstawienie amatorskie)
  • 1925, 1928, 1935: Pan Brotonneau
  • 1925: Żeglarz
  • 1925: Polityka i miłość
  • 1926: Agne
  • 1926: Burza
  • 1926: Uśmiech losu
  • 1928: Romans pana kasjera
  • 1928: Samson i Dalila
  • 1929: Artyści
  • 1931: Ulica
  • 1931: Gołębie serce
  • 1932: Damy i huzary

Odznaczenia

  • 1930: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski

Upamiętnienie

  • Jego imię nosi warszawski Teatr Ateneum, założony przez samego Jaracza.
  • Imię Stefana Jaracza noszą także teatry w Łodzi i Olsztynie. Dawniej istniał ponadto teatr w Otwocku, który nosił jego imię.
  • Gwiazda w Alei Gwiazd w Łodzi (odsłonięta w 1999 roku).

Dzieła literackie

  • A jednak to moja rodzina

Publikacje

  • 1944: Chłopi a Polska
  • 1962: O teatrze i aktorze

Artykuły

  • 1994: A pieśnią mego życia był polski teatr
  • 1995: Żywot teatru polskiego („Pamiętnik Teatralny”)

Informacje dodatkowe

Przypisy

  1. Wojciech Natanson, Stefan Jaracz, „Przekrój” nr 20, 26 sierpnia 1945, s. 6; Kazimierz Wroczyński, Scenariusz o życiu Stefana Jaracza, „Przekrój” nr 218, 12 czerwca 1949, s. 6.
  2. Wojciech Natanson, Stefan Jaracz, „Przekrój” nr 20, 26 sierpnia 1945, s. 6.
  3. Kazimierz Wroczyński, Scenariusz o życiu Stefana Jaracza, „Przekrój” nr 218, 12 czerwca 1949, s. 6.
  4. Wojciech Natanson, Stefan Jaracz, „Przekrój” nr 20, 26 sierpnia 1945, s. 6.
  5. Kazimierz Wroczyński, Scenariusz o życiu Stefana Jaracza, „Przekrój” nr 218, 12 czerwca 1949, s. 5.
  6. Kazimierz Wroczyński, Scenariusz o życiu Stefana Jaracza, „Przekrój” nr 218, 12 czerwca 1949, s. 5.
  7. e-teatr.pl; dostęp: 20 kwietnia 2018.
  8. „Przekrój” nr 249, 15 stycznia 1950, s. 2.

Bibliografia

  1. Edward Krasiński, Stefan Jaracz, PIW, Warszawa 1983.
  2. Edward Krasiński, Teatr Jaracza. Ateneum 1928–1939, PIW, Warszawa 1970.
  3. Edward Krasiński, Wojenne lata Jaracza, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1965.
  4. Wojciech Natanson, Stefan Jaracz, „Przekrój” nr 20, 26 sierpnia 1945, s. 6.
  5. Teresa Rękas, Wspomnienia o Stefanie Jaraczu, „Rocznik Otwocki”, t. 8, 2003, s. 207, 208.
  6. Stefan Straus, Stefan Jaracz, PIW, Warszawa 1956.
  7. W hołdzie Jaraczowi, „Przekrój” nr 285, 24 września 1950, s. 3.
  8. Kazimierz Wroczyński, Scenariusz o życiu Stefana Jaracza, „Przekrój” nr 218, 12 czerwca 1949, s. 5, 6.